TWÓJ BIZNES – NASZA SPRAWA
ROK ZAŁOŻENIA 1993
CHAŁAS I WSPÓLNICY
TWÓJ BIZNES — NASZA SPRAWA

Menu

Korporacje, transakcje i spory

Jak udowodnić roszczenie w sądzie, mając rację?

Udostępnij
Jak udowodnić roszczenie w sądzie, mając rację?

Firma ma rację. I mimo to przegrywa. Dlaczego słuszność roszczenia nie wystarcza do wygrania procesu?

Jak udowodnić roszczenie w sądzie, mając rację? W sporze gospodarczym można mieć rację co do przebiegu wydarzeń, dysponować dokumentami potwierdzającymi własne stanowisko, a mimo to przegrać proces. Nie musi to oznaczać błędu sądu ani niesprawiedliwości systemu. Często oznacza, że przedsiębiorca nie docenił różnicy pomiędzy tym, co wydarzyło się w rzeczywistości, a tym, co musi zostać wykazane, aby sąd mógł uwzględnić konkretne roszczenie. Przedsiębiorcy zwykle oceniają spór przez pryzmat jego gospodarczego sensu. Jeżeli ponieśli stratę wskutek zachowania kontrahenta, oczekują jej naprawienia. Jeżeli wykonali świadczenie, oczekują zapłaty. Jeżeli druga strona naruszyła umowę, uznają, że odpowiedzialność powinna być oczywista. Prawo nie zawsze prowadzi jednak od tych okoliczności bezpośrednio do oczekiwanego rozstrzygnięcia.

Pomiędzy zdarzeniem gospodarczym a wyrokiem znajduje się bowiem konstrukcja prawna roszczenia. Trzeba wykazać nie tylko określone fakty, lecz także to, że spełniają one przesłanki odpowiedzialności wynikające z właściwych przepisów lub umowy. To właśnie na tym etapie wiele pozornie mocnych spraw okazuje się znacznie trudniejszych, niż początkowo zakładano.

Sąd nie rozstrzyga, kto zachował się bardziej uczciwie. Wyobraźmy sobie przedsiębiorcę, który wskutek opóźnienia dostawcy utracił możliwość realizacji korzystnego kontraktu. Dysponuje umową, korespondencją potwierdzającą opóźnienie i dokumentami wskazującymi na utratę zamówienia. W jego przekonaniu sprawa jest oczywista. Kontrahent nie dotrzymał terminu, a przedsiębiorca stracił pieniądze. Tymczasem w procesie o odszkodowanie konieczne może być wykazanie kilku odrębnych okoliczności: naruszenia zobowiązania, szkody, jej wysokości oraz normalnego związku przyczynowego pomiędzy naruszeniem a szkodą. Znaczenie mogą mieć także postanowienia umowne ograniczające odpowiedzialność. Jeżeli przedsiębiorca dochodzi utraconych korzyści, pojawia się dodatkowa trudność. Nie wystarczy wykazać, że istniała możliwość uzyskania przychodu. Trzeba przedstawić podstawy do przyjęcia, że określona korzyść zostałaby osiągnięta z odpowiednio wysokim prawdopodobieństwem.

Sąd może zatem uznać, że dostawca naruszył umowę, a mimo to oddalić roszczenie odszkodowawcze w całości lub części, jeżeli pozostałe przesłanki odpowiedzialności nie zostały wykazane. Dla przedsiębiorcy takie rozstrzygnięcie bywa niezrozumiałe. W jego ocenie potwierdzono przecież, że kontrahent postąpił nieprawidłowo. Jednak stwierdzenie naruszenia zobowiązania nie jest równoznaczne z wykazaniem odpowiedzialności za każdą wskazywaną konsekwencję gospodarczą. W procesie nie wystarczy dowieść, że druga strona postąpiła niewłaściwie. Trzeba jeszcze wykazać, dlaczego prawo wiąże z tym zachowaniem dokładnie takie skutki, jakich domaga się powód.

Dobry dowód może nie dowodzić tego, co przedsiębiorca uważa za najważniejsze. Jednym z najbardziej niedocenianych zagadnień procesu jest rozróżnienie pomiędzy wiarygodnością dowodu a jego przydatnością do wykazania konkretnego faktu. Przedsiębiorca przedstawia fakturę, potwierdzenie przelewu i korespondencję handlową. Dokumenty są autentyczne, a ich treść nie budzi wątpliwości. Nie oznacza to jednak, że dowodzą wszystkich przesłanek dochodzonego roszczenia. Faktura może potwierdzać wystawienie dokumentu rozliczeniowego, lecz sama w sobie nie zawsze przesądza o istnieniu i zakresie zobowiązania. Potwierdzenie przelewu dowodzi dokonania płatności, ale niekoniecznie podstawy prawnej, na której została ona zrealizowana. Korespondencja może wykazywać prowadzenie negocjacji, nie przesądzając jeszcze o zawarciu umowy określonej treści. Podobnie opinia techniczna może potwierdzać występowanie wady produktu, ale nie rozstrzyga automatycznie, kto ponosi za nią odpowiedzialność prawną.

Sąd, zgodnie z art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, ocenia wiarygodność i moc dowodów na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. Nie istnieje zatem prosta zasada, zgodnie z którą określona liczba dokumentów albo zeznań świadków gwarantuje wygraną. Znaczenie ma to, jakie fakty wynikają z materiału dowodowego i czy są to fakty istotne dla rozstrzygnięcia. Przedsiębiorcy często utożsamiają obszerność dokumentacji z siłą swojej sprawy. Tymczasem kilkaset stron materiału może nie odpowiadać na jedno pytanie, od którego zależy wynik procesu.

Największe ryzyko może tkwić w niewłaściwie skonstruowanym roszczeniu. W praktyce sporów gospodarczych szczególne znaczenie ma prawidłowe ustalenie podstawy odpowiedzialności kontrahenta. To samo zdarzenie może wymagać rozważenia kilku konstrukcji prawnych. Inne przesłanki wiążą się z odpowiedzialnością kontraktową, inne z bezpodstawnym wzbogaceniem, a jeszcze inne z odpowiedzialnością deliktową. Nie są to jedynie akademickie różnice. Od przyjętej konstrukcji zależy między innymi to, jakie fakty trzeba wykazać, jak rozkłada się ciężar dowodu, jakie zarzuty może podnieść pozwany i jakie ograniczenia odpowiedzialności znajdą zastosowanie. Przykładowo art. 471 Kodeksu cywilnego przewiduje odpowiedzialność dłużnika za szkodę wynikłą z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że jest to następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Nie oznacza to jednak, że wierzyciel jest zwolniony z wykazania szkody oraz normalnego związku przyczynowego pomiędzy naruszeniem zobowiązania a jej powstaniem. Właściwe zastosowanie tej konstrukcji może być dla przedsiębiorcy korzystne ze względu na rozkład ciężaru dowodu dotyczący okoliczności zwalniających dłużnika z odpowiedzialności. Nie zastąpi jednak wykazania pozostałych przesłanek roszczenia.

Trzeba przy tym pamiętać, że sąd co do zasady samodzielnie dokonuje kwalifikacji prawnej przedstawionych faktów. Nie jest związany samym oznaczeniem przepisu przez powoda. Jest natomiast związany granicami żądania i jego podstawą faktyczną. Dlatego błąd nie zawsze polega na wskazaniu niewłaściwego artykułu. Znacznie poważniejszy może być brak przedstawienia faktów pozwalających na zastosowanie właściwej konstrukcji prawnej. To zasadnicza różnica, której przedsiębiorcy często nie dostrzegają.

Czasami o wyniku sporu decyduje nie dokument, lecz reguła ciężaru dowodu. W procesie gospodarczym szczególnie istotne jest ustalenie, która strona ponosi ryzyko niewykazania określonego faktu. Art. 6 Kodeksu cywilnego stanowi, że ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która wywodzi z niego skutki prawne. Nie oznacza to jednak, że powód musi udowodnić wszystko, a pozwany może ograniczyć się do zaprzeczania. Rozkład ciężaru dowodu zależy od konstrukcji konkretnego roszczenia, a niekiedy również od domniemań prawnych. Przykładowo, jeżeli wierzyciel wykaże przesłanki odpowiedzialności kontraktowej, to dłużnik, chcąc uwolnić się od odpowiedzialności na podstawie art. 471 k.c., powinien wykazać okoliczności uzasadniające takie zwolnienie. Z kolei w sporze dotyczącym zapłaty pozwany może powoływać się na spełnienie świadczenia, potrącenie albo przedawnienie roszczenia. Każda z tych sytuacji wymaga odrębnej oceny prawnej i dowodowej.

Właśnie dlatego profesjonalna analiza sporu powinna rozpoczynać się nie od pytania, ile dokumentów posiada przedsiębiorca, lecz od ustalenia, jakie okoliczności musi wykazać każda ze stron. Bywa, że prawidłowe rozpoznanie rozkładu ciężaru dowodu całkowicie zmienia ocenę szans procesowych.

Biegły nie zastąpi przedsiębiorcy w udowodnieniu roszczenia. Szczególne trudności występują w sprawach wymagających wiadomości specjalnych: budowlanych, technologicznych, informatycznych czy finansowych. Przedsiębiorcy często zakładają, że wystarczy wystąpić o powołanie biegłego, który wyjaśni wszystkie sporne kwestie. To błędne oczekiwanie. Zgodnie z art. 278 § 1 k.p.c. sąd może zasięgnąć opinii biegłych w wypadkach wymagających wiadomości specjalnych. Zadaniem biegłego jest jednak dostarczenie sądowi wiedzy niezbędnej do oceny określonych okoliczności, a nie zastępowanie strony w przedstawianiu faktów czy rozstrzyganie zagadnień prawnych. Biegły może ocenić przyczyny awarii urządzenia, prawidłowość wykonania robót albo określone zagadnienia dotyczące wartości szkody. Nie powinien natomiast rozstrzygać, czy pozwany ponosi odpowiedzialność kontraktową albo czy określone roszczenie jest prawnie zasadne. To należy do sądu. Co więcej, opinia biegłego musi opierać się na odpowiednim materiale faktycznym. Jeżeli spór dotyczy tego, jakie parametry techniczne strony uzgodniły, sam biegły nie zastąpi ustaleń sądu dotyczących treści zobowiązania. W rezultacie nawet korzystna dla przedsiębiorcy opinia może nie wystarczyć do uwzględnienia powództwa.

Wygranie sprawy nie zawsze oznacza odzyskanie pieniędzy. Istnieje jeszcze jedna różnica, której przedsiębiorcy nie powinni lekceważyć: różnica pomiędzy uzyskaniem korzystnego wyroku a rzeczywistym zaspokojeniem roszczenia. Proces może trwać kilka lat. W tym czasie sytuacja majątkowa kontrahenta może ulec zasadniczej zmianie. Dlatego ocena sporu nie powinna ograniczać się do prawdopodobieństwa wygranej. Powinna obejmować także możliwość wykonania przyszłego orzeczenia, sytuację majątkową dłużnika, ryzyko niewypłacalności i zasadność wystąpienia o zabezpieczenie roszczenia. W odpowiednich okolicznościach przepisy art. 730 i następnych k.p.c. umożliwiają ubieganie się o zabezpieczenie, przy spełnieniu ustawowych przesłanek. Nie jest to jednak instrument dostępny automatycznie w każdej sprawie. Wymaga odpowiedniego uzasadnienia, w szczególności uprawdopodobnienia roszczenia oraz – co do zasady – interesu prawnego w udzieleniu zabezpieczenia, z uwzględnieniem ustawowych wyjątków.

Przedsiębiorca, który ocenia spór wyłącznie przez pryzmat przyszłego wyroku, może zatem podjąć decyzję ekonomicznie nieracjonalną. Czasem korzystniejsza będzie ugoda zawarta na wcześniejszym etapie, nawet jeżeli oznacza rezygnację z części dochodzonej kwoty. W innych przypadkach konieczne okaże się szybkie podjęcie działań procesowych i zabezpieczających. Nie istnieje jedna strategia właściwa dla wszystkich sporów.

Dobry proces zaczyna się od zakwestionowania własnej racji. Największym zagrożeniem dla przedsiębiorcy bywa nie brak argumentów, lecz nadmierna pewność własnego stanowiska. Właściciel firmy zna przebieg współpracy, rozumie ekonomiczny sens transakcji i jest przekonany, że kontrahent zachował się niewłaściwie. Naturalnie oczekuje, że prawnik potwierdzi jego ocenę. Tymczasem najważniejszym zadaniem doradcy jest niekiedy zakwestionowanie założeń klienta.

Czy rzeczywiście powstała szkoda w dochodzonej wysokości? Czy można wykazać normalny związek przyczynowy? Czy roszczenie nie jest przedawnione? Czy pozwany dysponuje zarzutem, który może skutecznie podważyć żądanie? Czy wszystkie istotne fakty są możliwe do udowodnienia? Czy nawet wygrany proces doprowadzi do odzyskania należności? Takie pytania nie osłabiają pozycji przedsiębiorcy. Pozwalają uniknąć procesu prowadzonego na podstawie niezweryfikowanych oczekiwań. Profesjonalna strategia procesowa powinna uwzględniać nie tylko argumenty przemawiające za roszczeniem, ale także najbardziej prawdopodobną linię obrony przeciwnika. W sporach gospodarczych szczególnie kosztowne jest bowiem mylenie przekonania o słuszności własnego stanowiska z rzeczywistą oceną szans procesowych.

Przedsiębiorca potrzebuje nie potwierdzenia swojej racji, lecz oceny ryzyka. Spór sądowy nie jest wyłącznie zagadnieniem prawnym. Jest również decyzją gospodarczą, która angażuje kapitał, czas zarządu i zasoby organizacyjne przedsiębiorstwa. Dlatego przed wszczęciem procesu warto znać nie tylko możliwą wysokość roszczenia, ale również jego podstawę prawną, słabe punkty materiału dowodowego, przewidywane koszty i realne możliwości egzekucji. Rzetelna ocena może prowadzić do rekomendacji wniesienia pozwu. Może jednak również uzasadniać ograniczenie żądania, zmianę strategii albo podjęcie negocjacji ugodowych. Nie jest oznaką słabości przedsiębiorcy rezygnacja z procesu, którego ryzyko okazuje się nieproporcjonalne do możliwej korzyści. Znacznie poważniejszym błędem bywa prowadzenie wieloletniego sporu tylko dlatego, że zarząd nie chce zaakceptować możliwości przegranej. Sąd nie jest instytucją powołaną do potwierdzania biznesowych przekonań stron. Jego zadaniem jest rozstrzygnięcie konkretnego żądania na podstawie właściwych przepisów oraz ustalonego materiału faktycznego. Przedsiębiorca może zatem mieć rację co do tego, że został potraktowany nieuczciwie, że kontrahent zawiódł jego zaufanie albo że poniósł ekonomiczną stratę. Nie przesądza to jeszcze o możliwości uzyskania korzystnego wyroku.

Najważniejsze pytanie przed rozpoczęciem procesu nie powinno więc brzmieć: „Czy mamy rację?”. Powinno brzmieć: „Co dokładnie musimy udowodnić, jakie zarzuty może podnieść druga strona i czy wygrana przyniesie nam rzeczywistą korzyść gospodarczą?”. Dopiero odpowiedź na te pytania pozwala podjąć racjonalną decyzję o sporze. I właśnie w tym przejawia się różnica pomiędzy przekonaniem o własnej racji a profesjonalnym zarządzaniem ryzykiem prawnym przedsiębiorstwa.

Autor: Jarosław Chałas

Partner Zarządzający, Radca Prawny

Kancelaria Prawna Chałas i Wspólnicy 

Prawo dla Zarządu Najważniejsze decyzje prawne dla właścicieli firm, zarządów i menedżerów

Zapisz się do newslettera Kancelarii Prawnej Chałas i Wspólnicy. Otrzymuj informacje o najważniejszych zmianach w prawie, nowych regulacjach, orzecznictwie oraz publikacjach naszych ekspertów.

Najważniejsze zmiany w prawie
Praktyczne komentarze ekspertów
Analizy i publikacje dla biznesu

    Państwa dane są przetwarzane zgodnie z zasadami ochrony danych osobowych.
    Przewijanie do góry